O‘ZBEKISTONDA DAVLAT BYUDJETI DAROMADLARI VA XARAJATLARINING TARKIBIY TAHLILI

Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida davlat byudjeti daromadlari va xarajatlarining tarkibiy tuzilmasi 2023–2024-yillar ijrosi misolida vertikal (ulushlar) hamda gorizontal (o‘sish sur’atlari) tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi – byudjet daromadlari manbalari bo‘yicha (bevosita soliqlar, bilvosita soliqlar, resurs to‘lovlari va mulk solig‘i, boshqa daromadlar) tarkibiy siljishlarni aniqlash, shuningdek, xarajatlarning funksional kesimidagi ustuvor yo‘nalishlarni (ijtimoiy xarajatlar, iqtisodiyot, markazlashgan investitsiyalar, davlat boshqaruvi va xavfsizlik, boshqa xarajatlar, foiz to‘lovlari, zaxira jamg‘armasi) baholashdan iborat. Rasmiy statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2023-yilda davlat byudjeti daromadlari 231 721,3 mlrd so‘mni, 2024-yilda esa 274 423,9 mlrd so‘mni tashkil etgan; xarajatlar mos ravishda 281 097,4 mlrd so‘m va 310 926,2 mlrd so‘m atrofida shakllangan. Tarkibiy tahlil natijalari 2024-yilda daromadlar tarkibida bevosita soliqlarning ulushi va hajmi tezroq oshganini, bilvosita soliqlarning ulushi esa nisbatan pasayganini ko‘rsatadi; xarajatlar tarkibida esa ijtimoiy yo‘nalish barqaror “asosiy yadro” bo‘lib qolgan holda, foiz to‘lovlarining nisbiy og‘irligi biroz ortgan. Xulosada byudjet barqarorligini kuchaytirish, soliq bazasini kengaytirish bilan birga xarajatlar samaradorligini o‘lchash indikatorlarini kuchaytirish bo‘yicha takliflar beriladi.